Bezoek Tsjernobyl en Pripyat: Nucleair ramptoerisme in Oekraïne

Op 26 april 1986 ontplofte reactor nummer 4 in de kerncentrale van Tsjernobyl, gelegen in Oekraïne. Bijna negen ton radioactief materiaal - 90 keer zoveel als de bom op Hiroshima - werden in de lucht geslingerd. De explosie vond plaats rond een uur in de ochtend, terwijl de bewoners van de naburige stad Pripyat sliepen. Pas veertig uur later kregen de bewoners van Pripyat het bevel te hun woningen te evacueren, en de meeste keerden nooit meer terug. De verboden zone van 30 km die rondom de reactor werd opgezet is vandaag de dag nog altijd van kracht. Lange termijn toegang tot de zone is verboden, maar korte bezoeken van maximum 1 à 2 dagen voor toeristen zijn ondertussen toegestaan.

Pripyat paleis voor schone kunsten
Het paleis voor schone kunsten in Pripyat (Foto door Tim Suess)

Het ongeval

Het ongeval gebeurde tijdens niet toegelaten reactortests. Een plotselinge vermogenspiek heeft plaatsgevonden, en toen een poging werd gedaan tot een noodstop, vond een nog een hogere vermogenspiek plaats die heeft geleid tot de breuk van een reactorvat, evenals een serie explosies. Dit gebeuren zorgde ervoor dat delen van de reactorkern werden blootgesteld aan de buitenlucht, waardoor de reactor in brand vloog. De brand stuurde een pluim van de radioactieve deeltjes de atmosfeer in, en zorgde tevens voor radioactieve neerslag over een zeer groot gebied. De pluim dreef over grote delen van de westelijke Sovjet-Unie, en ook over Europa.

Reactor nr 4 controlekamer
Verlaten controlekamer van reactor nr 4, hier maakten de operators een reeks fatale vergissingen (Foto door Gerd Ludwig)

De eerste dag na het ongeval vertelde de Sovjet-Unie niets over het incident naar de buitenwereld toe. Pas na dat stralingsniveaus het alarm lieten afgaan bij een kerncentrale in Zweden, meer dan duizend kilometer van de kerncentrale van Tsjernobyl verwijderd, hebben de autoriteiten toegegeven dat er een ongeval had plaatsgevonden. Toch probeerde men zoveel mogelijk de ware omvang van de ramp te verbergen.

De vervreemdingszone

Pas nadat een sovjet onderzoeksteam vanuit Kiev de site van de ramp had bereikt en ze zeer hoge stralingsniveaus vaststelden werden de inwoners van Pripyat geïnformeerd over het ongeval. De evacuatie begon op 27 april om 14u. Om de evacuatie te versnellen werd de bewoners verteld dat alles maar tijdelijk was en ze na drie dagen al zouden kunnen terugkeren. Als gevolg daarvan is het merendeel van de bewoners vertrokken zonder enige persoonlijke bezittingen, alles werd in de stad achtergelaten. Een verboden zone van 30 km rondom de kerncentrale is nog altijd van toepassing.

De zone wordt gecontroleerd door speciale eenheden van het Oekraïense ministerie van Binnenlandse Zaken. Ze is gedeeltelijk uitgesloten van de reguliere wetgeving, hier gelden militaire wetten. Het uitoefenen van residentiële, maatschappelijke of zakelijke activiteiten in de zone is verboden en strafbaar. De enige uitzonderingen hierop zijn de werking van de kerncentrale van Tsjernobyl en wetenschappelijke installaties in verband nucleaire veiligheid. Iedereen werkzaam binnen de zone wordt gecontroleerd op interne bioaccumulatie van radioactieve elementen. Toegang tot de zone voor korte bezoeken is mogelijk via begeleide dagtochten die voor het publiek beschikbaar zijn vanuit Kiev of door rechtstreeks contact op te nemen met ChernobylInterInform, de overheidsadministratie die de vervreemdingszone beheert.

Toegang tot de vervreemdingszone
Toegang tot de vervreemdingszone (Foto door Slawojar)

Bezoek Tsjernobyl

De rondleidingen bieden een veilige doorgang door een van de meest gevaarlijke plekken op aarde. Forbes Magazine heeft Tsjernobyl uitgeroepen tot een van de meest unieke plekken om te bezoeken en meer en meer toeristen vinden dan ook hun weg naar de haastig verlaten huizen en verweerde gebouwen. Als toerist betaal je ongeveer 115 euro voor een bezoek aan de site. Bezoekers worden met bussen naar de 'verboden zone' gereden waar alleen mensen met speciale toestemming zijn toegestaan. Het grootste deel van de zone is relatief veilig, maar er zijn ook plekken zoals het rode bos en het voertuigenkerkhof waar stralingsniveaus nog steeds erg hoog zijn. Zorg ervoor dat het advies van de gids te allen tijde volgt en blijf steeds op geasfalteerde of stenen ondergrond.

We tonen u enkele hoogtepunten van de tour:

Reactor nr 4:

De plek waar het allemaal begon. De reactor wordt nu bedekt door een betonnen sarcofaag om de radioactieve stoffen binnenin af te schermen van de buitenwereld. Een nieuwe sarcofaag wordt gebouwd en deze zal nog over de reeds bestaande afscherming worden geplaatst. De originele bescherming werd in zeven haasten opgebouwd, waardoor deze stilaan straling begint te lekken door barsten in het beton. De nieuwe sarcofaag zal de grootste verplaatsbare constructie worden die ooit door de mens werd gemaakt. Het bouwwerk meet 100m hoog, 150m lang en 200m breed. Doordat stralingsniveaus vlak naast de reactor te hoog zijn om lang in te werken, wordt alles op veilige afstand opgebouwd en later over de bestaande sarcofaag gerold. De nieuwe bescherming dient da alles veilig af te schermen voor de komende 100 jaar. In deze tijdspanne hoopt de regering alle nog aanwezige radioactieve materialen in de reactor te verwijderen. Tijdens de tour kan je tot op 200m van de sarcofaag naderen.

Tsjernobyl reactor nr 4
Reactor nr 4 in zijn betonnen sarcofaag(Foto door Sergei Tkachenko)

Het rode bos:

Terwijl de reactor in brand stond absorbeerde het nabijgelegen pijnboombos de grootste hoeveelheid straling en radioactief stof. Ongeveer 10km² van het bos werd aangetast door de straling en stierf. Hierdoor kleurde het hele bos rood. Doordat deze zone niet werd opgeruimd is de straling hier vandaag vele malen groter dan vlakbij de reactor zelf. Ga hier zeker niet rondwandelen, want de kans is groot dat je lichaam radioactief stof opneemt waardoor je stralingsziekte kan krijgen.

het rode bos van Tsjernobyl
Het rode bos van Tsjernobyl

Tsjernobyl en Pripyat:

De leegte heerst in het dorp van Tsjernobyl: lange, slecht onderhouden wegen zonder verkeer, weelderige vegetatie en chaotische velden zonder vee of machines. Huizen en straten zijn overwoekerd door de natuur. Wees voorzichtig bij het betreden van een van deze gebieden, de stralingsniveaus van de vegetatie zijn altijd veel hoger dan gebetonneerde plaatsen. Gidsen zullen altijd zeggen dat je niet op het mos mag stappen, en dat het stof dat zich in uitgedroogde plassen ophoopt een hoge concentratie radioactieve deeltjes bevat.

Tsjernobyl
Een verlaten huis in Tsjernobyl (Foto door Gerd Ludwig)

De stad Pripyat waar het personeel van de nucleaire installatie was gehuisvest is niet veel beter af. Een lege achtergrond van verweerde gebouwen, afgewisseld met lege speelplaatsen, scholen en een ziekenhuis. In deze verlaten stad woonden ooit 49.000 inwoners. De talrijke tekenen van een overhaast vertrek zijn nog duidelijk zichtbaar: stukken speelgoed, een tas, talloze boeken, meubels en gasmaskers liggen verspreid over de vloer van de verlaten gebouwen.

Pripyat zwembad
Het zwembad van Pripyat (Foto door Timm Suess)

Het pretpark van de stad was gepland om vier dagen na de ramp te openen. Het reuzenrad, de schommels, de botsauto''s en de paardenmolen zouden uiteindelijk nooit gebruikt worden en staan nu te roesten.

Pripyat pretpark De botsauto''s in het pretpark (Foto door Justin Stahlman)

Het voertuigenkerkhof:

Het voertuigenkerkhof is een verzameling van bestraalde voertuigen van hulpdiensten die hielpen de ramp te bestrijden. Er zijn een aantal brandweerwagens, ambulances, vrachtwagens en helikopters terug te vinden. Toegang tot deze site is niet langer toegelaten, maar omdat enkele van de voertuigen nog steeds dodelijke doses straling afgeven is dit een goede zaak. Rondleidingen nemen je nu mee naar een verzameling van verlaten schepen in de haven.

Tsjernobyl voertuigenkerkhof
Tsjernobyl voertuigenkerkhof

Doega-3:

Een andere bezienswaardigheid in de verboden zone is de Doega-3, een Sovjet over-the-horizon (OTH) radarsysteem dat gebruikt werd om vijandige ballistische raketten te detecteren. Het systeem werd slechts op enkele kilometers van de kerncentrale gebouwd vanwege het grote stroomverbruik. De enorme staalconstructie meet over de 100m in hoogte en is 460m lang.

De Doega-3 had een vermogen dat groter was dan 10 MW, en gebruikte de korte golf radiofrequenties. Hierdoor werden wereldwijd op deze frequenties radiosignalen verstoord door een scherp, kloppen geluid, waardoor de installatie de bijnaam “The Russian Woodpecker” kreeg.

Na de nucleaire ramp werd de antenne gedeactiveerd en werd het zendmateriaal overgebracht naar andere locaties. De antenne staat er echter nog steeds, en wordt gebruikt door radioamateurs als zendmast.

Doega 3
Doega-3 radarantenne

Veiligheid

Het stralingsniveau tijdens de rondleidingen is relatief klein. Een dodelijke dosis van de straling bedraagt 300 tot 500 röntgen per uur. Niveaus op de tour variëren van 15 tot enkele honderden microröntgens per uur. Een microröntgen is een miljoenste van een röntgen. Het grootste gevaar zit niet in de straling zelf, maar in radioactieve stofdeeltjes die kunnen blijven kleven op uw kleding of voorwerpen en continu straling blijven afgeven.

Stralingsniveaus gemeten aan de kerncentrale zijn 1,7 microsievert per uur (170 microröntgens per uur) en ze variëren tussen 0,4 en 9,5 microsievert per uur (40 tot 950 microröntgens per uur) in het Pripyat pretpark. Dus risico''s zijn vrijwel uitgesloten, zolang je geen stof meedraagt.

Blijf altijd op de wegen, de stralingsniveaus in begroeide gebieden zijn aanzienlijk hoger. Ook is het risico voor besmetting bij het wandelen tussen de vegetatie veel hoger, omdat het moeilijker is om te voorkomen om planten aan te raken of stof in te ademen. De straling eindigt immers wanneer je de vervreemdingszone verlaat, maar niet als je radioactieve elementen in je lichaam hebt zitten. Volg je gezond verstand, als je een gebied gemarkeerd ziet met een stralingsteken, is de boodschap duidelijk: BLIJF DAAR WEG.

Tour operators

Zoek een hotel in Kiev, kies een nucleaire tour operator en je kan in alle veiligheid de vervreemdingszone bezoeken.

Tour2kiev.com
Je kan zien op welke dagen er nog plaatsen vrij zijn om een excursie te boeken.

Chernobylwel.com
Deze operator beidt de kans om plaatsen te zien die anders niet worden aangedaan (koeltorens, ontmoetingen met mensen die in de zone werken, enz...) Ze bieden ook 2-daagse trips aan.

tags: 
bestemming, europa, oekraine